Linux Shell nedir? Linux komut satırı nasıl kullanılır?

Linux yazılarımıza üçüncüsü ile devam ediyoruz. İlk yazımızda Linux sistemlerinin ana bileşenlerinden bahsederek bu bileşenlerin detaylarına yer vermiştik. İkinci yazımızda ise Linux’un dağıtım kavramını ele alarak, neden çok fazla dağıtım olduğunu izah etmeye çalışmış ve en iyi Linux dağıtımlarını tanıtmıştık. Bu yazımızda ise Linux’un en önemli bileşenleri olan Linux komut satırı ve Linux terminali konusunu ele alacağız.

Linux’un ilk yıllarında, yapmanız gereken tek şey Linux kabuğuyla (Linux shell) çalışmaktı. Sistem yöneticileri, programcılar ve sistem kullanıcıları komut girdikleri, metin olarak çıktı aldıkları ve Linux terminali olarak adlandırılan bir şeyle vakit geçiriyorlardı.

Giriş yapılmasını bekleyen bir Linux terminali

Grafik ara yüzlerin yaygınlaşmasıyla, yeni başlayan günümüz Linux kullanıcılarının bir kısmı, bir komut satırı ortamına nasıl ulaşacağı hakkında bile soru sorabiliyorlar. İnsan gerçekten değişimi görebiliyor.

Linux komut satırı ve terminali hakkındaki detaylara girmeden önce, yukarıda adını geçirdiğimiz Linux kabuğu (Shell) konusuna değinmek gerekiyor.

Linux Shell Nedir?

Linux kabuğu (shell), özel bir yardımcı programdır. Hatırlarsanız ilk yazımızda GNU araçlarından bahsetmiştik. Kabuk da Linux’u tamamlayan en önemli GNU araçlarından biridir.

Kullanıcıların program başlatmasına, dosyaları ve Linux sisteminde çalışan işlemleri yönetmesine olanak tanır. Kabuğun kaynağı komut istemidir. Komut istemi kabuğun etkileşimli kısmıdır. Metin olarak girilen komutları yorumlar ve çekirdekte (kernel) yürütür. Yani Linux kabuğu, kullanıcı ile çekirdek arasında yer alır.

Shell GNU araçlarından biridir ve çekirdekle etkileşim halindedir.

Kabuk, dosyaları kopyalamak, taşımak, yeniden adlandırmak, sistem üzerinde çalışan programları görüntülemek ve sistemde çalışan programları durdurmak gibi işlemleri denetlemek için gereken komutları sağlar.

Yukarıda saydığımız ön tanımlı işlemleri yapan komutların yanı sıra, ayrıca sisteme sonradan dahil edilen programların çalışması için gereken komutların da çekirdeğe ulaşmasına izin verir.

Bir Linux sisteminde kullanılabilen birçok Linux kabuğu var. Ancak neredeyse tüm Linux dağıtımlarında kullanılan varsayılan kabuk “bash” kabuğudur. Bash kabuğu, GNU projesi kapsamında Unix kabuğunun yerine geçecek şekilde geliştirildi. Bash kabuğunun adı “Bourne again shell”den kısaltılmıştır. Bash haricinde, ash, korn, tcsh ve zsh adlı kabuklar da mevcut.

Neredeyse tüm Linux dağıtımlarında kullanılan kabuk “bash” kabuğudur.

Çoğu Linux dağıtımı birden fazla kabuk içerir, ancak genellikle bunlardan birini varsayılan olarak seçer.

Linux kabuğundan bahsettiğimize göre, Linux komut satırı meselesine dönebiliriz.

Linux Komut Satırı

Aslında daha çok komut satırı arayüzü (CLI, command line interface) adıyla kullanılan komut satırı, bir kullanıcının girdiği metin komutların bilgisayarla iletişime geçmesini sağlar.

Komut satırı arayüzlerine konsol, terminal, kabuk (shell) ya da uçbirim gibi adlar verilir.

Linux sistemlerinde iki tip komut satırı arayüzünden bahsedeciğiz:

  • Konsol terminalleri (Console terminals)
  • Grafiksel terminaller (Graphical terminals)

Günümüz modern Linux sistemlerinde bir konsol terminaline ulaşmak için, Linux’u grafik modda başlatıp daha sonra metin moduna geçiş yapmanız gerekiyor. Bu terminal tıpkı Linux’un eski günlerindeki arayüz gibi. Konsol terminaline nasıl girileceğini ve kullanımını anlatacağız.

Fedora’nın grafiksel login ekranı

Grafiksel terminallere girmek için ise, Linux oturumunu açtıktan sonra herhangi bir program başlatır gibi bir terminal ekranı açmak gerekiyor. Grafik terminaller aslında birer terminal emülatörü (taklidi). Bu konuyu da izah edeceğiz.

Bu iki terminal de bizi Linux komut satırına ulaştırma amacı taşıyor. Şimdi her iki terminalin kullanımını ele alalım.

Linux komut satırı arayüzüne Konsol Terminali ile girmek

Linux’un ilk yıllarında, sistem başlatıldığında monitörde bir oturum açma istemi görünürdü. Yani siyah bir ekran ve oturum açmanız için istenen metinsel yazılar. Hepsi bu kadar.

İşte bu siyah alana Linux konsolu denir. Eskiden sistem için komutlar girilebilecek tek yer burasıydı.

Günümüzde, açılış sırasında sistem tarafından birkaç sanal konsol oluşturulur, önyükleme tamamlandıktan sonra ise grafik ortamına geçilir. Grafik ortamında kullanıcı adı ve şifre girilerek oturum açılır. Açılış esnasında oluşturulan sanal konsollara erişmek için ise manuel işlemler yapmamız gerekiyor.

Çoğu Linux dağıtımında, bu sanal konsollara girmek için kullanmamız gereken bir tuş kombinasyonu var. Genellikle, Ctrl+Alt tuşları basılı iken F1’den F7’ye kadar olan fonksiyon tuşlarına basmak gerekiyor. F1 birinci sanal konsola, F2 ikinci sanal konsola… F7 yedinci sanal konsola kullanıcıyı götürür.

Ctrl+Alt+FX kombinasyonu ile girilen Linux Mint’in sanal konsolu

Ancak bu tuş kombinasyonlarından biri sizi grafik arayüze geri taşır. Mesela Ubuntu ve Ubuntu tabanlı sistemlerde bu Ctrl+Alt+F7 ile geçilen yedinci sanal konsoldur.

Genellikle sanal konsolların en üstünde, Linux dağıtımı bilgisi, makine adı ve hangi sanal konsolda olduğunuz bilgisi (tty2, tty5 gibi) yer alır. Bu durum bazı dağıtımlarda farklılık gösterebilir.

Sanal konsola girdiğinizde, bu konsolda oturum açmanız gerekir. User ID bilgisini “login:” ve şifrenizi “Password:” kısmına girmelisiniz.

Unutulmaması gereken önemli bir nokta var. Grafik arayüzde oturum açmak için şifre girerken, şifre karakterlerini yıldız ya da nokta halinde görüyor olabilirsiniz. Sanal konsolda ise şifre girerken hiçbir şey görmezsiniz ama yine de aslında giriyorsunuzdur.

Oturum açtıktan sonra artık Linux komut satırı arayüzüne erişmiş oluyorsunuz.

Önemli bir konu da şu; Linux sanal konsollarında herhangi bir grafiksel program çalıştıramazsınız. Tamamen metinsel bir etkileşim söz konusu.

Diğer sanal konsollara gerekli tuş kombinasyonlarıyla girebilirsiniz ve oturum açtığınız konsolda oturumunuz kaybolmaz.

Linux komut satırı arayüzüne Grafiksel Terminal ile girmek

Grafiksel masaüstü ortamındayken, komut satırı arayüzüne erişmek için sanal konsol terminalinden daha kullanışlı olabilecek alternatifimiz grafiksel terminaller. Grafiksel terminaller birer komut satırı emülatörleri demiştik. Terminal öyküncüsü ya da uçbirim öyküncüsü gibi adlarla da karşılaşabilirsiniz.

Onlarca grafiksel terminal emülatör paketleri mevcut. GNOME terminal, konsole terminal, guake, UXterm, xterm, xfce4 terminal, yakuake gibi grafiksel terminaller kullanılan dağıtıma göre değişiklik gösterebilir.

Ubuntu’nun kullandığı grafiksel terminal: gnome-terminal

GNOME ya da KDE kullanıyorsanız muhtemelen gnome-teminal ya da konsole adlı terminallere sahipsiniz demektir. Ubuntu hala gnome-terminal kullanır ama UXterm ve xterm terminal paketlerini de sunar.  Çoğu dağıtım birden fazla terminal seçeneği sunar.

Bu grafiksel terminallere erişmek için, normal bir programı açıyormuş gibi aşağıdakilerden birini deneyebilirsiniz:

  • Uygulamaların bulunduğu alana gidip Terminal’i açmak (mesela Ubuntu’da Uyuglamalar>Sistem Araçları>Terminal),
  • Ubuntu ve Ubuntu tabanlı sistemlerde Ctrl+Alt+T’ye basmak,
  • Dağıtımda varsa arama bölümüne “terminal” yazmak
  • Alt+F2 tuşlarına basarak kullanılan terminalinin komut ismini yazmak (mesela gnome-terminal ya da xterm gibi)
  • Eğer dağıtım destekliyorsa, masaüstüne sağ tıklayıp “burada teminal aç” demek.
Ubuntu ekranında “terminal” ifadesi aranınca üç farklı terminal emülatörü çıkıyor

Grafik terminallerinin bir güzel yanı da terminali kendinize göre kişiselleştirmenize ve yeni sekmeler açmanıza izin vermesi. Gerçi sanal konsol terminali de komutlar yolu ile bazı renk değişimleri yapmanıza izin verir.

Grafik terminallerinin menülerinde bulunan seçenekleri kullanarak yazı tipi, yazı rengi, yazı boyutu, arkaplan rengi, şeffaflık ve birçok kişiselleştirme seçeneğini kullanabilirsiniz.

Bir pencerede birden çok sekme açarak yer tasarrufu sağlamak da karmaşık ve çok sayıda terminal gerektiren durumlarda kullanışlı olabiliyor.

Linux Mint ile terminalde açılmış çoklu sekmeler

Linux komut satırı arayüzüne ve Linux teminallerine girerek işlem yaparken Linux kabuğu üzerinde çalışmış oluruz. Teminalden verdiğimiz bir komutun çekirdeğe iletilmesi kabuk sayesinde gerçekleşir.

Linux yazılarımıza Linux dosya sistemini anlatarak devam edeceğiz.

Aşağıdaki ilk iki Linux yazımıza da göz atmanız faydalı olabilir.

Linux Nedir? Kernel, GNU ve Masaüstü Ortamları Ne İşe Yarar?

En İyi Linux Dağıtımları

BİR CEVAP BIRAK